Het museum, gehuisvest in het vijftiende-eeuwse Palazzo dell’Ospedale di Santa Maria della Morte – een vijftiende-eeuws gebouw dat in 1875 werd gerenoveerd – ontstond in 1881 uit de fusie van twee musea, het Universitaire museum, erfgenaam van de “Kamer van de Oudheden” van de Academie der Wetenschappen opgericht door Luigi Ferdinando Marsili (1714), en het Gemeentelijke museum, dat recentelijk werd verrijkt met de grote collectie van de schilder Pelagio Palagi (1860) en met talrijke vondsten afkomstig van de succesvolle opgravingen in Bologna en de omliggende gebieden tussen de tweede helft van de negentiende eeuw en de eerste decennia van de twintigste eeuw.
Het museum, gevormd door de samenvoeging van de universiteitscollecties Aldrovandi, Cospi en Marsili, de rijke verzameling van de schilder Pelagio Palagi en archeologische materialen van opgravingen in Bologna en omgeving, behoort tot de belangrijkste collecties van Italië.
Naast de Egyptische collectie, een van de belangrijkste van Europa, zijn onder de historische collecties, naast de Etruskisch-Italiaanse en de Romeinse – waaruit de artefacten komen die de tentoonstelling De Schilders van Pompeii verrijken –, ook de Griekse collectie vermeldenswaard. Deze bewaart het marmeren hoofd van Athena Lemnia, een kopie uit de augustijnse tijd van het bronzen standbeeld van Phidias dat in de vijfde eeuw v.Chr. op de Akropolis van Athene stond.
Binnen de rijke archeologische documentatie van Bologna, die de oudste geschiedenis van de stad en omgeving belicht van het paleolithicum tot de Romeinse tijd, vormen de materialen van de Etruskische beschaving de belangrijkste kern van het museum, omdat ze via duizenden grafgiften de ontwikkeling van Felsina (de Etruskische naam voor Bologna) documenteren van de 9e eeuw v.Chr. tot het begin van de 4e eeuw v.Chr.
Ook het leven in de Romeinse stad Bononia, een Latijnse kolonie gesticht in 189 v.Chr. op de plaats van het Etruskische Felsina, is uitgebreid gedocumenteerd. De mijlpalen, resten van architectonische decoraties en vooral de talrijke grafstenen, opgesteld in de hal en de binnenplaats, bieden een levendig beeld van de stadsgeschiedenis in de republikeinse en keizerlijke tijd. De mooie afgehakte standbeeld van Nero wordt toegeschreven aan de decoratie van het theater, dat in het huidige stadscentrum is blootgelegd.
De verzameling wordt afgerond door een van de belangrijkste numismatische collecties van ons land, met meer dan 100.000 exemplaren waaronder munten, medailles, stempels en muntsnedes, en de Gipsotheek.
De collectie bestaat allereerst uit de rijke verzameling materialen die de archeologie van Bologna documenteren van de prehistorie tot de Romeinse tijd, met opvallend veel Etruskische grafgiften uit de Villanoviaanse en Felsinese periodes. De opstelling van het museum, tegenwoordig grondig vernieuwd ten opzichte van de oorspronkelijke inrichting, is verdeeld in secties die artefacten uit de Palagi- en Universitaire collecties tentoonstellen (Egyptische, Griekse, Etruskisch-Italiaanse en Romeinse zalen), evenals secties die de stads geschiedenis documenteren (prehistorische, Etruskische en lapidaire secties). Belangrijke deelcollecties zijn ook samengebracht in de Egyptische afdeling met ongeveer 3.500 stukken, waaronder meesterwerken zoals de reliëfs van het graf van farao Horemheb, een van de belangrijkste collecties van Europa.
Het museum bewaart bovendien een aanzienlijke numismatische collectie, bestaande uit circa 100.000 munten en medailles. In de recent vernieuwde prehistorische afdeling wordt de evolutie van de bewoning rond Bologna weergegeven aan de hand van een reeks stenen werktuigen uit het Paleolithicum en talrijke gebruiksvoorwerpen die de ontwikkeling van het Neolithicum, de kopertijd en de bronstijd documenteren. Van bijzondere betekenis zijn de vondsten uit de Grotta del Farneto, de vondstplaats in Rocca di Badolo (16e eeuw v.Chr.) met zijn 41 bronzen bijlen en vondsten uit diverse woonplaatsen, waaronder San Giuliano di Toscanella, waar onder andere een goed bewaard gegoten vorm voor sikkels en pijlpuntjes vond. Het tentoonstellingsparcours wordt gekenmerkt door een zeer rijke Etruskische afdeling. De Villanoviaanse fase van Bologna (9e tot midden 6e eeuw v.Chr.) wordt geïllustreerd door een ruime keuze van ongeveer 4000 grafgiften uit de necropolissen (waaronder Savena, S. Vitale, Benacci, Arnoaldi), met persoonlijke gebruiksvoorwerpen en bronzen werktuigen, evenals keramiek en bronzen vaatwerk. Hier vallen met name de beroemde askos Benacci op, een zeer zeldzame vaasvorm uit het einde van de 8e eeuw v.Chr., en het bijzondere complex van de “vondst van San Francesco”, gevonden bij de gelijknamige basiliek: een metaalgieterij-depot bestaande uit een grote dolium met meer dan 14 duizend bronzen stukjes, zowel geheel als fragmentarisch, afkomstig uit lokale productie en van elders.
De volledig stedelijke fase van Felsina, het Etruskische Bologna (de “Certosa” of felsijnse fase), wordt opnieuw voornamelijk geïllustreerd door grafgiften, waaronder de opvallende verzamelingen van het “Grote Graf” en het “Krukgraf”, afkomstig uit de necropolis van de Giardini Margherita. Van de necropolis van de Certosa is de naam afgeleid van het belangrijke bronzen situla versierd met militaire, civiele en religieuze taferelen. Ook van groot belang is de groep van ongeveer 250 zandstenen gebeeldhouwde stèles, die de markering van de belangrijkste graven vormden. De Villanoviaanse cultuur van Verucchio, de belangrijkste vindplaats in Romagna uit de vroege IJzertijd, is gewijd aan een zaal waar een prinselijk graf wordt tentoongesteld met rijke houtsnijwerken. Wat betreft de Romeinse tijd wordt in de hal de marmeren geharnaste torso van keizer Nero tentoongesteld, gevonden in de 17e eeuw bij het theatergebied (Piazza dei Celestini), terwijl tussen de hal en de binnenplaats een rijke verzameling grafstenen wordt getoond, daterend uit de eerste eeuw v.Chr. tot de eerste eeuw na Chr., interessant vanwege de onomastische en magistraat-documentatie en decoraties met scènes die verwijzen naar het beroep van de overledene. In de binnenplaats zijn ook enkele mijlpalen afkomstig van de Via Aemilia geplaatst.
In de secties met verzamelobjecten valt in de zaal met Etruskisch-Italiaanse antiquiteiten de aandacht op de bucchero-vazen en onder de spiegels de beroemde “patera cospiana”. In de Griekse sectie wordt het wereldberoemde marmeren hoofd van Athena Lemnia uit de Palagi-collectie getoond, een mooie augustijnse kopie van het originele bronzen beeld van Phidias. Schitterend is ook de reeks Griekse en Magna Graecia keramiek, edelstenen en gouden sieraden. De Egyptische collectie verdient een speciale vermelding, een van de belangrijkste collecties van Europa, grotendeels afkomstig uit Palagi, recent heringericht en rijk aan meer dan drieduizend stukken zoals sarcofagen, stèles, ushabti en diverse artefacten die drie millennia beschaving documenteren. Tot de belangrijkste stukken behoren de reliëfs uit het graf van Horemheb in Saqqara (13e eeuw v.Chr.), een monument dat onlangs bij opgravingen werd herontdekt, waarvoor een computergrafische video is gemaakt. Het museum beschikt over een computerafdeling met diverse werkplekken voor bezoekers om aspecten en thema’s van het rijke museumbezit te verkennen en verdiepen.
De tentoonstellingszaal op de begane grond is een functionele ruimte van bijna 1000 m², geschikt voor het ontvangen van belangrijke tentoonstellingen: in de afgelopen 40 jaar zijn hier honderden tijdelijke exposities te zien geweest, zowel geproduceerd door het museum zelf als georganiseerd in samenwerking met andere partners.
Het museum staat daarnaast bekend om de kwaliteit van het educatieve aanbod en permanente vorming, waardoor het een belangrijke referentie is voor de analyse van museale educatieve praktijken.
Van fundamenteel belang voor de valorisatie van het permanente erfgoed zijn tenslotte de relaties met andere nationale en internationale instellingen gerelateerd aan historisch en wetenschappelijk onderzoek, zoals blijkt uit de vele projecten en het aanzienlijke aantal bruiklenen waarbij het museum jaarlijks betrokken is.
