Wat te zien in Ravenna, UNESCO-werelderfgoed

De stad Ravenna, in Emilia Romagna, bewaart een schat: het gaat om acht religieuze monumenten uit de 5e en 6e eeuw na Christus, die door UNESCO zijn opgenomen op de Werelderfgoedlijst, niet alleen vanwege hun artistieke verfijning, maar vooral omdat ze representatief zijn voor de geschiedenis van de stad in die periode.

In een periode van honderdvijftig jaar was Ravenna namelijk hoofdstad van het West-Romeinse rijk, hoofdstad van de Ostrogoten en hoofdstad van het Byzantijnse rijk in Europa. Elk van deze historische momenten bracht prachtige monumenten voort die symbolisch waren voor de politieke en religieuze boodschappen van die tijd, voornamelijk verteld door meesterlijk gebruik van mozaïekkunst, die Carl Jung indruk maakte en Gustav Klimt inspireerde.

Bezienswaardigheden in Ravenna: belangrijkste monumenten

Ravenna als hoofdstad van het West-Romeinse rijk

In 402 besloot keizer Honorius de keizerlijke residentie te verplaatsen van Milaan, dat te zeer blootstond aan het gevaar van invasies door de Visigoten van Alarik, naar Ravenna, dat zo feitelijk de hoofdstad van het West-Romeinse rijk werd. De stad maakte in die periode een aanzienlijke uitbreiding door, haar uiterlijk veranderde radicaal van een provinciale stad en haar bisschop werd metropoliet. Uit deze periode stammen het Mausoleum van Galla Placidia en het Neonische Doopkapel.

1 Mausoleum van Galla Placidia

Het Mausoleum van Galla Placidia was een keizerlijk grafmonument, waarschijnlijk gebouwd om Galla Placidia te begraven, dochter van Theodosius en regentes van het West-Romeinse rijk voor haar zoon Valentinianus III. Zoals bij alle paleochristelijke monumenten in Ravenna contrasteert het eenvoudige bakstenen exterieur met de pracht en rijkdom van de interne mozaïekdecoratie. De afgebeelde onderwerpen ontwikkelen op verschillende interpretatieniveaus het thema van de overwinning van het eeuwige leven op de dood. De overheersende kleur is blauw, die de achtergrond vormt voor de sterrenhemel in de koepel en de bloemmotieven die de lunetten omlijsten. In één ervan is de voorstelling van de Goede Herder te zien, een veelvoorkomend onderwerp in de populaire kunst van de catacomben, maar hier in een van de vroegste monumentale voorstellingen. De Goede Herder draagt keizerlijke gewaden om de gelijkenis tussen de heerser en God te benadrukken.

2 Neonische Doopkapel

De mozaïeken van de Neonische Doopkapel zijn een lofzang op het leven, met de Doop van Christus als hoofdscène. Hier slaagt de meesterlijke techniek met mozaïektegels erin zelfs de transparantie van het water van de Jordaan perfect weer te geven.

Ravenna als Ostrogotische hoofdstad

In Ravenna, in 476, zette de koning der Heruli, Odoacer, keizer Romulus Augustus af. Deze datum markeert conventioneel het einde van het West-Romeinse rijk en het begin van de Middeleeuwen. In 488 kreeg de koning der Ostrogoten, Theodorik, van Zenon, keizer van het Oost-Romeinse rijk, de opdracht Odoacer af te zetten. Na een lange belegering van Ravenna behaalde Theodorik in 493 de overwinning en werd de stad zo Ostrogotische hoofdstad. Religieus was Theodorik aanhanger van het Arianisme, een leer die tijdens het Concilie van Nicaea werd veroordeeld en die een wezenlijke inferieurheid van de goddelijke natuur van Christus ten opzichte van die van God propageerde. Desondanks voerde hij een politiek van ontspanning tegenover christenen en joden.

3 aartsbisschoppelijke kapel

De aartsbisschoppelijke kapel uit 495, gesticht door bisschop Pieter II, is een viering van het orthodox-christendom. Het belangrijkste mozaïek toont Christus als strijder die de beesten van de Arianistische ketterij onderdrukt: het is een duidelijke boodschap tegen de religieuze ideologie van Theodorik, die desalniettemin door de vorst werd getolereerd.

4 Sant’Apollinare Nuovo

Daarentegen werd de kerk van Domini Nostri Jesu Christi, hernoemd tot Sant’Apollinare Nuovo toen in de 9e eeuw de relieken van Sint Apollinaris werden overgebracht vanuit de gelijknamige basiliek in Classe, oorspronkelijk gebouwd als paleiskerk van Theodorik en daarom toegewijd aan het Arianisme. Om deze reden werd de kerk na de Byzantijnse verovering van Ravenna hergewijd aan het orthodox-christelijke geloof en werden de mozaïeken op de lagere delen van de zijmuren significant aangepast door bisschop Agnello. Het onderwerp bestaat uit twee processies, respectievelijk van heilige martelaren en heilige maagden. Hun stijl is typisch Byzantijns: de figuren zijn repetitief en zonder individuele kenmerken, er is geen perspectief of grondvlak, waardoor ze lijken te zweven op een monotoon en vlak achtergrond. Aan de zijkanten van de processies staan architectonische elementen die de compositie geografisch plaatsen: aan de linkerkant van de processie van de heilige maagden staat de haven van Classe afgebeeld, met drie schepen verticaal uitgelijnd om een vogelvluchtperspectief te geven.

Aan de rechterzijde van de processie van de Heilige Martelaren staat het paleis van Theodorik, waarin de figuren die tussen de bogen van het portiek zouden staan (waarschijnlijk de koning met zijn hofhouding) zijn gewist door damnatio memoriae en vervangen door enkele witte doeken.

5 Doopkapel van de Ariërs

De Doopkapel van de Ariërs, achthoekig van plattegrond, staat ideologisch tegenover de Neonische Doopkapel, ook wel de “Doopkapel van de Orthodoxen” genoemd. Het is de enige bekende doopkapel in Italië die speciaal gebouwd is voor de Arianistische eredienst. De oppervlakte van de mozaïekdecoratie is kleiner dan die van de Neonische Doopkapel. Het hoofdonderwerp is hetzelfde (de Doop van Christus), maar de figuren zijn doorgaans vlakker en eenvoudiger. De achtergrond is niet meer blauw maar goudkleurig, volgens een trend die de figuren abstracter en symbolischer maakt, badend in een bovennatuurlijk licht. Het identificeren van de elementen van het Arianisme in de doopkapel vraagt om een grote interpretatieve vaardigheid met betrekking tot de symboliek. Bijvoorbeeld in de voorstelling van de etimasia, de lege troon die Christus zal innemen op de dag des oordeels, ontbreken de goddelijke symbolen (alfa en omega), maar is er een lijkwade te zien, een teken van zijn menselijke natuur, in lijn met de Arianistische leer. De Doopkapel van de Ariërs werd gebouwd door koning Theodorik (493-526) als doopkapel van de oude Arianistische kathedraal, nu kerk van de Heilige Geest. Later werd het door aartsbisschop Agnello in gebruik genomen als oratorium gewijd aan de Maagd Maria.

6 Mausoleum van Theodorik

Het Mausoleum van Theodorik is uniek in vergelijking met de andere monumenten uit die tijd: het is namelijk gebouwd van Aurisina-steen in plaats van bakstenen, als eerbetoon aan het paleis van Diocletianus in Split en bevat geen mozaïekdecoraties. Het dak is gemaakt van één enkel blok steen met een diameter van bijna elf meter. Binnenin bevindt zich een bak van rood porfier, oorspronkelijk het sarcofaag van de vorst. Het Mausoleum van Theodorik werd rond 520 na Christus opgetrokken, terwijl koning Theodorik nog leefde, in het Goten-begraafplaatsgebied. Het decagonale gebouw, gemaakt van grote rechtgeslepen blokken Aurisina-steen, bestaat uit twee gestapelde cellen. De hogere, terugliggende verdieping wordt afgesloten door een cirkelvormige lijst met een decoratief fries. Het monument wordt bekroond door een bijzonder grote monoliet met twaalf dubbele dakgoten.

Ravenna als Byzantijnse hoofdstad

Toen Justinianus keizer van het Oosten werd, wilde hij de gebieden in het Westen heroveren die intussen door barbaren waren ingenomen, waaronder het Ostrogotische Italië. Hij begon met de zogenaamde Grieks-Gotische oorlog die halverwege de 6e eeuw zijn controle over het schiereiland veiligstelde. Ravenna werd opnieuw hoofdstad en om de macht van de stad te versterken stelde Justinianus de functie van aartsbisschop in, die hij gaf aan Massimianus, zijn vertrouweling. Ravenna bleef Byzantijns tot 751, toen het werd veroverd door de Longobarden.

7 Kerk van San Vitale

Massimianus voltooide de kerk van San Vitale, een meesterwerk van de paleochristelijke kunst in Ravenna. De kerk bestaat uit verschillende geometrische blokken die tegen elkaar aan zijn gebouwd (het centrale lichaam, de absis en het tiburio), die van buitenaf duidelijk zichtbaar zijn. Binnenin is het echter verrassend: de massa’s worden licht door toevoeging van open exedrae met veel bogen, ondersteund door opengewerkte kapitelen en pulvini die de bogen bijna letterlijk in de lucht lijken te hangen.

De mozaïeken, waarin de aanwezigheid van gouden achtergronden overheerst, het stucwerk en het marmer creëren lichtspelingen die de ruimte verder verlichten, wat het bezoek een unieke ervaring maakt. Onder de mozaïekvoorstellingen zijn die van Justinianus en zijn vrouw Theodora met hun respectievelijke hoven opvallend. De figuren worden frontaal afgebeeld om meer plechtstatigheid te geven en de composities volgen strikt de hiërarchische orde van de personages. De positie van de vorsten, hun kledij en de omringende voorwerpen benadrukken de theocratische waarde van het rijk. Er ontbreken ook niet de verwijzingen naar het orthodoxe christendom, met name naar de herbevestiging van de Drie-eenheid: de hemel uit de Apocalyps, bijvoorbeeld, met zijn zevenentwintig sterren (een veelvoud van drie) is een symbool van de strijd tegen ketterijen.

8 Kerk van Sant’Apollinare in Classe

Op enkele kilometers van Ravenna ligt Classe, vroeger de haven van de stad en de basis van een vloot van de Romeinse marine. Deze plaats herbergt de kerk van Sant’Apollinare in Classe, gebouwd om de relieken van Apollinaris, de eerste bisschop van Ravenna, te huisvesten. De basiliek van Sant’Apollinare in Classe werd ingezegend door aartsbisschop Massimianus in 549 na Christus. Ze heeft een polygonaal absis aan de buitenkant en een cirkelvormig absis aan de binnenkant met aan weerszijden een prothesis en diaconicon, en een middeleeuwse crypte. Het elegante, driebeukige interieur leidt de blik natuurlijk naar het mozaïek van de absis, waar de heilige in biddende pose centraal staat in een idyllisch landschap.

Boven hem wordt het kruis afgebeeld tegen een blauwe hemel, aangewezen door de hand van God die uit de wolken steekt: opnieuw een bevestiging van de orthodoxe interpretatie van de goddelijke natuur van Christus.

De rijke mozaïekdecoratie omvat de voorstelling van Sant’Apollinare tegen een groen landschap in het absidaal bekken en de figuren van de vier bisschoppen van Ravenna tussen de ramen (6e eeuw), terwijl in het koor offers uit het Oude Testament en de toekenning van privileges aan de kerk van Ravenna worden afgebeeld (7e eeuw).

Andere monumenten en musea die u in Ravenna niet mag missen

9 Paleis van Theodorik

Het Paleis van Theodorik is een bouwwerk met onzekere interpretatie uit de 7e of 8e eeuw; de momenteel meest aanvaarde mening is dat de ruïne, bestaande uit een lichaam met een grote poort waarboven een grote nis met een kleinen boogvenster is, de narteks was van de kerk van San Salvatore ad Calchi (waarvan de laatste fase uit de 9e-10e eeuw stamt). In elk geval staat het gebouw in het oude paleiscomplex, op de resten van het echte paleis van Theodorik en een eerdere grootschalige constructie. Momenteel bevat het binnen en onder het portiek interessante fragmenten van vloermozaïeken die op die plaats werden gevonden (1e-7e eeuw na Christus).

10 Dantesca Centrum van de Minderbroeders Conventuelen

Gevestigd in het voormalig klooster van San Francesco samen met het Dantesca Museum, toont de collectie, die voor het eerst in 1990 opengesteld werd voor het publiek na grote restauraties van de Franciscanen-kloosters, een selectie van meer dan 500 bronzen beeldjes en meer dan 2000 medailles en munten die Dante of danteske thema’s uitbeelden; een sector is gewijd aan Dante-illustraties en omvat geïllustreerde edities, grafische verzamelingen zonder tekst, olieverfschilderijen en tempera’s. Vooral opvallend zijn de grootste en kleinste editie van de Goddelijk Komedie en de microcalligrafische van G. Cossovel (1888).

De tweede kloostergang, genaamd “Cassa”, is tentoonstellingsruimte voor de Internationale Medaille Biënnale, kleine Dante-beeldhouwkunst en door het Dantesca Centrum georganiseerde kunsttentoonstellingen gewijd aan Dante. In de grote kamer tussen de twee kloostergangen op de eerste verdieping van het minderbroederscomplex is de bibliotheek van het Centrum gevestigd, die, opgericht in 1964 door vader Severino Ragazzini, ongeveer elfduizend volumes bevat, waaronder manuscripten, incunabelen, vijfhonderd jaren oude drukken en vertalingen van Dante’s werk.

11 Dantesca Museum

Het Dantesca Museum is gevestigd in het voormalige klooster van San Francesco, op de eerste verdieping van de zeventiende-eeuwse kloostergang genaamd “Dante”, naast het graf van de dichter, gedecoreerd met een reliëf van Pietro Lombardo uit 1483 en herbouwd in 1780 door Camillo Morigia. Het museum bestaat uit twee afdelingen, beheerd respectievelijk door de Operatie van Dante van de gemeente Ravenna en het Dantesca Centrum van de Minderbroeders Conventuelen. In de eerste, gelanceerd in 1921 op initiatief van het Comité voor de viering van de zeshonderdste sterfdag van Dante, gecoördineerd door Corrado Ricci, zijn de huldebladen verzameld die in 1908 en 1921 zijn gestuurd, toen het Fiume-avontuur van D’Annunzio Dante tot symbool van het irredentisme maakte, de kist met de botten van de dichter, evenals de bekroonde ontwerpen voor de decoratie van het interieur van de aangrenzende Basiliek van San Francesco uitgeschreven door het Ministerie van Openbaar Onderwijs in 1921.

12 Nationaal Museum Ravenna

Het Nationaal Museum Ravenna, opgericht in 1885, is sinds het begin van de 20e eeuw gevestigd in het prestigieuze gebouw van het voormalige Benedictijnenklooster van San Vitale. De oorspronkelijke kern van de museale collectie bestaat uit de verzamelingen gevormd in de 18e eeuw door de Camaldolese monniken van Classe, later verrijkt door schenkingen, aankopen, ontdekkingen en opgravingen. Tegenwoordig presenteert het museum zich als een verzameling heterogene collecties, te herleiden tot drie fundamentele groepen: lapidarium, opgravingen en kunstcollecties. Het lapidarium, grotendeels tentoongesteld langs de twee kloostergangen, bestaat uit een interessante verzameling epigrafen en grafstenen en steenhouwkundige vondsten uit de Romeinse, paleochristelijke, Byzantijnse, Romaanse, Gotische, Renaissance- en Barokperiode. Op de bovenste verdiepingen zijn mozaïeken en archeologische materialen uitgestald, vooral afkomstig uit het gebied van Classe, en zogenaamde kleinere kunstcollecties. Tot de collecties behoren bronzen en plaatjes, ivoren voorwerpen, iconen, wapens en harnassen, keramiek. Daarnaast herbergt het museum de belangrijke cyclus dertiende-eeuwse fresco’s losgenomen uit de oude kerk van Santa Chiara in Ravenna, gemaakt door Pietro da Rimini.

13 Nationaal Museum voor Onderwateractiviteiten

Het Nationaal Museum voor Onderwateractiviteiten werd geopend in Marina di Ravenna door de “The Historical Diving Society, Italia“, in enkele ruimtes die beschikbaar zijn gesteld door de gemeentelijke overheid. Het doel is het bevorderen van de studie van de geschiedenis van onderwateractiviteiten, ook door middel van tijdelijke tentoonstellingen, het organiseren van congressen en het publiceren van informatieve materialen. In de verschillende secties zijn er prenten uit de 18e en 19e eeuw, diorama’s, een van de eerste Italiaanse decompressiekamers, duik- en duikersapparatuur, werktuigen en onderwaterfotografie-instrumenten. Een deel is gewijd aan de marine en het onderwateraanvalsvoertuig uit de Tweede Wereldoorlog, bekend als het “varken”. Er wordt ook de originele gipsversie bewaard van het onder water gezonken standbeeld in de wateren van S. Fruttuoso in Ligurië, dat de Christus der Diepten verbeeldt, een werk van de beeldhouwer Guido Galletti.

Andere aanbevolen musea in Ravenna

• Oude haven van Classe, Ravenna
• Classense Bibliotheek, Ravenna
• Domus van de stenen tapijten, Ravenna
• Het poppenhuis, Ravenna
• Aartsbisschoppelijk museum van Ravenna
• Stedelijk kunstmuseum, Ravenna
• Museum van het Risorgimento van Ravenna
• Didactisch streekmuseum, Ravenna
• Natuurmuseum Alfredo Brandolini, Ravenna
• Klein poppen- en speelgoedmuseum, Ravenna
• Planetarium van Ravenna
• Dante Alighieri theater, Ravenna
• Luigi Rasi theater, Ravenna