De Zangers van Zollino, Salento: “I Passiuna tu Christù”

De paas- en weekrituelen zijn een ware verzameling tradities in Zuid-Italië. Puglia en Salento vormen hierop geen uitzondering. In de Grecìa salentina, negen kleine dorpen ten zuiden van Lecce die nog steeds het griko (een moderne Griekse taal) bewaren, is de Passie van Christus een mengeling van pathos en traditie die telkens wordt vernieuwd.

Om het helemaal te zeggen: in tegenstelling tot wat men denkt, is de “Passie van Christus” heel profaan en weinig religieus, behalve het verhaal van Christus en zijn laatste dagen, gezongen door mannen (tegenwoordig ook door vrouwen) die jarenlang het ritueel en het moment vernieuwen. In Zollino, in het hart van de Grecìa salentina, halverwege tussen Maglie en Lecce, wordt de Passie van Christus die op Palmzondag wordt gehouden, gezongen in de grika-taal en heet “I Passiuna tu Christù”.

De “Passie van Christus”: de oorsprong

Er is geen zekerheid over de oorsprong van de “Passie van Christus” van Zollino en de hele Grecìa salentina. Geen enkele schriftelijke getuigenis helpt om de oorsprong van het passiegezang te reconstrueren, hoewel men denkt dat het minstens uit de negentiende eeuw stamt. “De Passie van Christus”, of, als u wilt, “I Passiuna tu Christù”, wordt mondeling overgeleverd en ook de strofen variëren per dorp in aantal en tekst. Zelfs het aantal strofen is in hetzelfde Zollino soms meer en soms, misschien wegens tijdsdruk (zoals wanneer kinderen zingen), in een verkorte versie.

De melodie daarentegen is bijna altijd hetzelfde in de verschillende centra van de Griekse taalminderheid, behalve het ritme dat verandert afhankelijk van de zangers en hun herkomst.

De “Passie van Christus”: Palmzondag

In Zollino wordt “I Passiuna tu Christù” gehouden op Palmzondag, aan het einde van de mis van 11.00 uur en in de afgelopen jaren wordt het eerst door de kinderen gezongen en daarna door de volwassenen (eerst de vrouwen en daarna de mannen). Het symbool van de zangers en de Passie van Christus is de palm (olijftakken) versierd met enkele heiligenprentjes als teken van bescherming en respect voor Christus. Voor de zangers staan enkele manden voor de collecte, versierd met gekleurde linten, een symbool dat vaak in Salento wordt gebruikt. Vroeger vond het passiegezang plaats op straatkruispunten om meer giften te verzamelen, iets wat natuurlijk niet mag ontbreken (uit respect en misschien ook uit bijgeloof).

De zangers van de Passie

De samenstelling van de zangers van de “Passie van Christus” is altijd hetzelfde: twee mannelijke stemmen die elkaar afwisselen in de strofen en een accordeonist. In de afgelopen jaren zijn vrouwelijke stemmen toegevoegd die het gezang nog meeslepender maken. De zangers worden echter gescheiden naar geslacht. Een mannelijke zanger zingt met een andere mannelijke zanger en hetzelfde geldt voor vrouwen. De bekende stemmen van Zollino zijn Antimo Pellegrino (nog actief) en Tommaso Lifonso. Onder de oudere vrouwen is Concetta Caputo bekend, maar jonge zangers beginnen hun plek te vinden om deze oude traditie voort te zetten. Bij hen wil ik Donato Tundo, Loreto Tondi, Maristella Maniglia en Annunziata Tondi noemen, begeleid door Mattia Manco op accordeon.

Het lied van bevrijding

Er wordt gezegd dat de katholieke kerk vroeger niet positief stond tegenover niet door de volgelingen van Christus “gecontroleerde” liederen en dat de passiegezangen tot op heden buiten de kerken worden uitgevoerd, meestal op het kerkplein (zoals in Zollino). Het conflict leek op het verhaal van Don Camillo en Peppone, hier in Salentijnse versie.

De tekst van “De Passie van Christus” varieert afhankelijk van wie hem door de jaren heen gezongen heeft en zelfs minutieus onderzoek heeft geen standaardversie opgeleverd. De oorsprong staat echter vast. De Passie van Christus is een lied van bevrijding en verlossing van een boerenvolk. Veel zangers van de Passie wachtten op Pasen om wat giften te verzamelen. Zollino is tenslotte een agrarisch centrum waar vandaag de dag kwalitatieve peulvruchten worden geteeld en waar tot de jaren 90 tabak de steun was van het grootste deel van de bevolking.

In de late jaren 50 tot 1975 was de Passie van Christus van Zollino verlaten en dreigde zij ernstig vergeten te worden. Dankzij Giovanni Pellegrino en de Bottega del Teatro, die een paar jaar in Milaan verbleef en daar het theater van Dario Fo leerde kennen, staat de traditie sinds 1975 stevig overeind en nieuwe generaties, verstandig onderwezen, zetten zich in om te behouden wat hun vaders hadden opgebouwd.

De Passie van Christus is in dit hoekje van Italië het verlossingslied van eenvoudige mensen, boeren. Een lied van verbondenheid dat een onbeschrijflijke schoonheid behoudt. Een rijkdom zonder opsmuk die zijn schatten in de ziel van unieke en gastvrije mensen legt.