In de binnenplaatsen van het paleis Arese-Litta, met uitzicht op het oudste deel van het stedelijk weefsel en op een steenworp afstand van het Keizerlijk Paleis van Mediolanum van Maximianus, is het bestaan van mannen en vrouwen uit de Romeinse tijd, de late oudheid en de middeleeuwen gelaagd en ontvouwd, zoals getuigd door de talrijke en uiterst belangrijke vondsten van opgravingen in het Hof Foro Buonaparte, een natuurlijke voortzetting van de via Illica.
Getuigenissen van welvarende periodes (mozaïek van het Romeinse huis uit de 2e eeuw na Christus) wisselen zich af met fasen van verval en daaropvolgende heropleving (sporen van vroegmiddeleeuwse hutten), de viering van het leven en de bedrijvigheid van de mens (de 18e-eeuwse bakken voor kalkverwerking die ter plekke zijn teruggevonden) overlappen met de herdenking van een ander leven – in hoop zinvoller – in een betere bovenaardse wereld (begraafplaatsen). De materiële bewijzen die de gelaagdheid van het bestaan van mannen en vrouwen van de Romeinse tijd tot de late oudheid en middeleeuwen documenteren, kunnen door het publiek bewonderd en begrepen worden dankzij een suggestieve opstelling die Paleis Arese-Litta als zijn meest buitengewone kader heeft.
De evolutie van het monumentale complex is een opvolging en verweving van gewone, alledaagse verhalen en uitzonderlijke verhalen van personen uit de politieke en culturele geschiedenis, niet alleen van Italië, maar van heel Europa, van mensen die, uitgaande van de culturele en sociale vooruitgang van de stad, levenskracht gaven aan een ontwikkeling op een veel bredere schaal.
Meer dan tweehonderd jaar lang was het paleis de uitmuntende plek voor cultuur en sociale evenementen in de stad Milaan, de locatie van memorabele ontvangsten, een kostbare schatkist van artistieke meesterwerken in schilderkunst, beeldhouwkunst, architectuur, een salon open voor kunstenaars van allerlei aard (muzikanten, dichters, literatoren, toneelschrijvers, zoals – zo melden de kronieken – Wolfgang Amadeus Mozart, Giuseppe Parini, Carlo Goldoni, enz.).
Als representatief voorbeeld van Lombardische barok (stijl die zich vanaf het tweede decennium van de 18e eeuw verspreidt in Milaan en omgeving) met zijn fantasierijke 18e-eeuwse gevel, heeft het paleis echter oudere wortels: de oorspronkelijke kern van het complex – de imposante centrale binnenplaats met dubbele zuilen – werd namelijk enkele decennia eerder gebouwd, tussen 1642 en 1648, door Francesco Maria Richini voor graaf Bartolomeo Arese, toen een van de machtigste mannen van Milaan.
In de jaren van het Spaanse bestuur maakte graaf Arese, die uit een familie van juristen en ambtenaren kwam, een belangrijke publieke carrière en werd in 1660 bekleed met het ambt van voorzitter van de Senaat. Ook vanwege deze prestigieuze institutionele rol werd het paleis, dat Richini in een klassieke en sobere vorm had gebouwd, een van de belangrijkste verwijzingen in het sociale en politieke leven van de stad.
De grote residentie, uitkijkend op wat toen de straat Porta Vercellina was en verfraaid met een weelderige tuin die tot aan de bastions van het Sforza-kasteel reikte, was het toneel van onvergetelijke ontvangsten ter ere van de Spaanse royals, maar ook een toevluchtsoord: binnen mochten mensen niet worden gearresteerd zonder toestemming van de machtige graaf. De traditie van grote feestelijkheden stopte niet in de jaren na het uitsterven van de familie Arese, er worden plechtige feesten herinnerd ter ere van Marianna van Habsburg, aartshertogin van Oostenrijk, op reis naar Madrid om in 1649 te trouwen met koning Filips IV van Spanje en die voor Margaretha Theresia, Spaanse infanta en vrouw van keizer Leopold I in 1665. Later waren er ook die voor Elisabetta Cristina van Braunschweig, Maria Theresia van Oostenrijk, Eugenio van Beauharnais, vicekoning van het Koninkrijk Italië, en zelfs voor de komst van Napoleon.
Van het zestiende-eeuwse gebouw is, naast het algemene ontwerp van het adellijke deel van het complex, het erehof bewaard gebleven, gekenmerkt door het ruime portiek met een architraafsysteem op dubbele Dorische zuilen en kruisvormige pijlers op de hoeken. De daarboven gelegen muur is gevormd door twee rijen ramen: op de bel-etage met afwisselend gebogen en driehoekige frontons, op de tweede verdieping met vierkante omlijstingen. In 1671 werd een familiekapel ingewijd, werk van Richini, die in de tweede helft van de 18e eeuw werd omgebouwd tot het theater dat nog steeds in gebruik is, het Theater Litta, dat uitkijkt op het Hof van de Klok.
In 1674 erfde de dochter van Bartolomeo Arese, Margherita, vrouw van Fabio III Visconti Borromeo Arese, het paleis en halverwege de volgende eeuw werd het eigendom van de familie Litta. Vanaf het midden van de 18e eeuw kreeg het complex de barokke uitstraling die het vandaag de dag nog onderscheidt, met ingrepen die het adellijke deel van het gebouw voltooiën en transformeerden. Chronologisch gezien begint dit met de spectaculaire ‘schaartrap’ die leidt naar de adellijke appartementen, ontworpen door Francesco Merlo (1740), deels verwoest tijdens de bombardementen in augustus 1943 – die verbazingwekkend genoeg de rest van het paleis spaarden – en direct na de oorlog herbouwd, en eindigt met de schilderlijke decoratie die grotendeels werd toevertrouwd aan de werkplaats van Giovanni Antonio Cucchi. Cucchi schilderde op het plafond van de majestueuze balzaal van het Paleis, de Spiegelzaal, het grote tafereel ‘Apotheose van een Litta’. In de zaal en de aangrenzende ruimtes zijn nog steeds muurschilderingen en decoratieve elementen uit die periode te vinden, met name de imposante en sierlijke spiegels en de gesneden en vergulde lambriseringen.
In dezelfde jaren, tussen 1752 en 1761, realiseerde Bartolomeo Bolli de nieuwe gevel van het paleis, bestaande uit twee horizontale delen en een hoger, uitkragend centraal deel. Grote pilasters ontsieren de gevel en dragen de kroonlijst die wordt bekroond door een gevelbekroning met twee ronde beelden die het wapen van het huis Litta ondersteunen. Opvallend binnen deze rijkelijk versierde compositie is de portiek, waarin twee machtige telamonen het veellijnige balkon ondersteunen. In het paleis werd de beroemde Madonna Litta bewaard, een schilderij toegeschreven aan Leonardo, of wellicht aan een van zijn leerlingen, maar zonder twijfel de meest leonardeske van de door leerlingen gemaakte werken. Het werk werd in 1865 verkocht door graaf Antonio Litta Visconti Arese aan tsaar Alexander II, die het aan de collectie van het Ermitage Museum in Sint-Petersburg gaf, waar het nog steeds wordt tentoongesteld als een van de meesterwerken van de collectie.
Vanaf het Hof van de Klok is toegang tot zowel de gebouwen die in de volgende eeuwen werden gebouwd als tot wat er nog over is van de buitengewone Arese-tuin, die aan het begin van de 19e eeuw werd aangetast door de aanleg van het Foro Bonaparte, en die van een verborgen hulpbron zal transformeren in een interessante mogelijkheid voor groenruimte in het hart van Milaan.
In 1873 verkocht op een veiling, werd het paleis overgenomen door de Maatschappij voor Spoorwegen Noord-Italië om vervolgens in 1905 eigendom te worden van de Italiaanse Spoorwegen, en daarna van het Staatsdomein, afdeling Spoorwegen. Sinds 1996 behoort het complex tot het onbeschikbare bezit van de staat. In februari 2007 werd het grootste en kostbaarste deel van het monumentale complex van Paleis Arese-Litta overgedragen aan het Ministerie van Cultuur en Culturele Activiteiten (vanaf 2013 Ministerie van Cultuur en Toerisme) en via deze aan de Regionale Directie voor Cultureel en Landschappelijk Erfgoed van Lombardije.
Het paleis is tegenwoordig een volledig ministerieel hoofdkwartier in Milaan met de kantoren van de Regionale Directie, de Archieftoezicht voor Lombardije en in de toekomst het Toezicht voor Architectonisch en Landschappelijk Erfgoed van Milaan. Het herbergt ook de bibliotheken en archieven van de instituten, structuren die al publiek toegankelijk zijn en door onderzoekers worden bezocht. Het paleis is te bezoeken tijdens publieke evenementen en wordt tevens in gebruik gegeven voor modeshows, tentoonstellingen en rondleidingen met acteurs.
