Het heiligdom van Hercules Overwinnaar gelegen in Tivoli, werd gebouwd in de loop van de 2e eeuw v.Chr.. Het was een indrukwekkend bouwwerk, dat lange tijd sterk vervallen was en waarvan de restauratie pas in juni 2011 werd voltooid. Het lag aan een deel van de oude Via Tiburtina en belangrijke delen van het complex werden opgenomen in de voormalige papierfabriek van Tivoli (onder de middeleeuwse wijk).
Het heiligdom, met een rechthoekige plattegrond (188 x 140 m), besloeg oorspronkelijk 3000 m2 en bestaat uit drie hoofdonderdelen: het theater, dat gebruikmaakt van de natuurlijke helling van het terrein, een groot plein met portieken en de eigenlijke tempel. Een reeks terrassen, portieken en zuilengalerijen creëerden een indrukwekkend decor rond de plaats van aanbidding, volgens de smaak van de 2e en 1e eeuw v.Chr. Het heiligdom lag buiten de stadsmuren, aan de weg die vroeger Samnium verbond met het Romeinse vlakland en vormde een cruciale economische knooppunt voor alle bevolkingsgroepen in midden- en zuid-Italië.
De oude stad Tivoli identificeerde zich met de verering van Hercules (Herculaneum Tibur) juist dankzij zijn strategische ligging en vereerde hem zowel als oorlogsgod (die de historische overwinning op de Volsken mogelijk maakte), als beschermheer van de handel en de transhumantie van de kuddes, een fundamentele activiteit voor de oorspronkelijke stedelijke economie. De cultus van Hercules, een van de belangrijkste in Lazio, is afkomstig uit Tivoli en de traditie wil dat deze in de late republikeinse tijd door Marcus Octavius Herennius naar Rome werd gebracht.
De tempel huisvestte een gezelschap van muzikanten (tibicines), een van de belangrijkste en meest bezochte in Italië. De dansen en liederen van de cultus werden gevierd in augustus. De structuur van de tempel, met het theater dat op de heuvel ligt gedomineerd door de heilige plaats zelf, vertoont veel gelijkenissen met het nabijgelegen en tijdgenoten heilige gebied van het Heiligdom van Fortuna Primigenia in Palestrina, dat goed bewaard is gebleven en bezocht kan worden.
Openingstijden heiligdom Hercules Overwinnaar
11.00 – 17.00 van 2 januari tot 29 februari
11.00 – 18.30 maart *
10.00 – 19.00 van de laatste zondag van maart tot 30 september
11.00 – 18.30 oktober **
11.00 – 17.00 van de laatste zondag van oktober tot 31 december *
Vanaf de laatste zondag van maart, met de start van de zomertijd, openingstijd 10.00 – 19.00 **
Vanaf de laatste zondag van oktober, met de terugkeer naar de wintertijd, openingstijd 11.00 – 17.00
Bezoeken vóór openingstijd (vanaf 9.00 uur) zijn alleen mogelijk voor groepen, met verplichte reservering. Het Heiligdom van Hercules Overwinnaar is gesloten op 1 januari en 25 december, tenzij er bijzondere openstellingen zijn in het kader van een MiBAC-project.
