Archeologische vindplaats Nora, de oudste stad van Sardinië

Nora, binnen het gebied van Pula in Sardinië, niet ver van Cagliari, is een plek van groot belang en betovering. Wat vooral opvalt is de ligging, op een kaap die door een smalle landengte van het binnenland is gescheiden. De kaap strekt zich uit in twee punten, de Punta ‘e su Coloru (Slangenpunt) en de Punta di Coltellazzo, tegenover het gelijknamige eilandje.

Complete gids van Nora

De klassieke bronnen vermelden dat Nora de oudste stad van Sardinië is en dat het gesticht zou zijn door Norace, een held afkomstig uit Tartessos, de regio die correspondeert met de mediterrane kust van Spanje. Dit zou kunnen verwijzen naar de stichting door de Feniciërs, die op zoek waren naar beschutte kustplaatsen die hen een veilige haven konden bieden, precies zoals het schiereiland van Nora. Van de Fenicische en Punische stad zijn geen zichtbare significante sporen overgebleven. Ook het tophet, de begraafplaats voor kinderen, is verloren gegaan. Het tophet van Nora was het eerste complexe van dit type dat eind 19e eeuw in Sardinië werd ontdekt. Het werd echter aangezien voor een gewone crematiebegraafplaats en kreeg daarom niet de nodige aandacht.

Wat vandaag nog overblijft is Romeins Nora, een zeer belangrijke en rijke stad die vanwege haar ligging direct aan zee vanaf het begin van de 5e eeuw na Christus geleidelijk werd verlaten door invallen van piraten en Vandalen. Het kapelletje gewijd aan Sint Efisio, gebouwd in de 11e eeuw, is door de tijd heen een bindpunt in het gebied gebleven en is vandaag de dag nog steeds een drukbezochte plek van devotie.

1 De Tanitheuvel

Bij de ingang van de opgravingen, rechts, is de Tanitheuvel, zo genoemd naar de resten van een gebouw dat door Patroni begin 20e eeuw werd opgegraven en geïdentificeerd als de Tempel van Tanit. Deze toewijzing komt voort uit de vondst van een kleine stenen piramide, tegenwoordig verloren, die de opgraver interpreteerde als onderdeel van een beeldje van Tanit, de Fenicisch-Punische vrouwelijke godheid, afgebeeld met een driehoek bekroond door een cirkel. De hypothese van een groot monumentaal gebouw in dit gebied wordt versterkt door de aanwezigheid van terrasseringsmuren en een trap. Aan de voet van de heuvel is een druipgoot met een leeuwenkop duidelijk zichtbaar, waarschijnlijk afkomstig van deze vermoedelijke tempel.

2 Het Forum van Nora

Verdergaand over de Romeinse weg die langs de Tanitheuvel loopt, komt men bij het Forum. De vorm van het plein is zeer regelmatig, bijna vierkant. Aan beide zijden zijn de resten zichtbaar van een portiek met kolombases, en aan de noordzijde de fundamenten van een gebouw, wellicht een tempel. In het midden van het plein stond een rechthoekige sokkel die waarschijnlijk een standbeeld van een belangrijke persoon droeg, mogelijk een keizer.

3 De Tempel van Nora

Aan de overkant van de straat, rechts, bevindt zich een tempel, bereikbaar via een trap. De momenteel zichtbare zuil maakte deel uit van het portaal, maar werd door de opgraver arbitrair rechtop gezet. De cel is nagenoeg vierkant en de vloer bestaat uit een fragmentarisch mozaïek, daterend uit de 2e-3e eeuw na Christus.

4 Het Theater van Nora

Het theater is een van de best bewaarde gebouwen van Nora. Het halfronde buitenoppervlak is onderbroken door acht vierkante nissen en drie vomitoria, de toegangen voor het publiek. Op halfhoogte van de oorspronkelijke muur is een elegant gemodelleerde lijst te zien.

Aan de voorkant, vanaf de straat, zijn de resten zichtbaar van de porticus post scaenam, de overdekte hal achter het toneel, en het orkest met een mozaïekvloer met cirkels. De cavea bestaat uit elf treden waarop het publiek zat.

Men heeft berekend dat het theater van Nora ongeveer 680 personen kon bevatten; op basis hiervan en een hypothese over de verhouding tussen het theaterpubliek en de totale bevolking, veronderstellen sommige onderzoekers dat Nora tussen de 3.500 en 4.000 inwoners telde.

Onder het podium zijn vier grote keramieken kruiken gevonden die dienden om de stemmen van de acteurs te versterken. De fabrieksmarkering op één van deze kruiken en een munt van keizer Hadrianus gevonden in de fundamenten hebben geleid tot een datering van het theater tussen 117 en 138 na Christus.

5 De woonwijk van Nora

Voorbij het theater, links, ligt een woonblok. Tussen de muren zijn grote ingegraven kruiken zichtbaar die vermoedelijk dienden om voedselvoorraden te bewaren en stampers die wijzen op ambachtelijke werkplaatsen of huizen met kleine productieactiviteiten.

6 De centrale thermen van Nora

Langs de weg leidt een gang naar de centrale thermen. De ruimtes bevatten enkele geometrische mozaïeken. Aan beide zijden zijn trappenhuizen zichtbaar, overdekte toegangen tot de thermen, ook met mozaïekvloeren. Direct noordwestelijk bevinden zich resten van republikeinse gebouwen, ouder dan de thermen. Eén daarvan wordt geïnterpreteerd als een nymphaeum, een tuin met architectonische decoraties.

7 De baden aan zee van Nora

De ‘Terme a mare’ zijn het belangrijkste thermale gebouw van Nora. Het is een complex van ongeveer 50 bij 30 meter, met een portiek aan twee kanten. De indrukwekkende ingestorte gewelven zijn nog steeds zichtbaar en deels verplaatst naar een nabijgelegen open plek (waarschijnlijk in de Romeinse tijd een gymnastiekzaal). Dit complex was rijkelijk versierd. Er zijn namelijk talrijke fragmenten gevonden van beschilderde pleisterlagen in banden, marmeren platen en talloze glazen steentjes die waarschijnlijk kleurrijke mozaïeken vormden op muren of gewelven.

Het gebouw dateert uit het eind van de 2e eeuw na Christus. Ongeveer twee eeuwen later werd het hersteld met een andere functie, waarschijnlijk als militair garnizoen om de stad te beschermen tegen piraten- en Vandalenaanvallen vanaf zee. Daarbij werden de decoraties verwijderd.

8 De villa’s van Nora

Na het wandelen over de laan met bomen, treft men twee statige woningen aan. De eerste is het Huis met het tetrastyle atrium, zo genoemd omdat het atrium met zijn vier zuilen en impluvium duidelijk zichtbaar is. Daaromheen liggen verschillende kamers, waarvan sommige met bijzonder verfijnde mozaïekvloeren. Deze zijn vooral geometrisch, maar er is ook een zwart omrande afbeelding van een vrouw te paard op een zeedier. Dit embleem is een van de zeldzame Sardijnse mozaïeken met niet-geometrische afbeelding en wordt gedateerd in de eerste helft van de 3e eeuw na Christus. In dit huis is ook een kleine trap zichtbaar die naar een bovenverdieping leidde, die nu volledig ontbreekt. Ten noorden van het Huis met het tetrastyle atrium liggen de resten van een andere grote villa, in slechtere staat, met meer late herstellingen en zonder mozaïeken.

9 De tempel van Asclepius in Nora

Het laatste belangrijke gebouw op de archeologische route is een complex met een heilig karakter. Gelegen op de top van de kaap, verdeeld over verschillende niveaus en met een groot voorplein. In een van de voegen van de vloeronderlaag is een munt uit de Constantijnse periode gevonden, wat het complex dateert in de 4e eeuw na Christus.

Maar er zijn aanwijzingen van eerdere perioden. Op dezelfde locatie zijn een reeks kleibeeldjes gevonden die dateren uit de 2e eeuw voor Christus, de Romeinse republikeinse periode. De twee grootste stellen slapende mannen voor, waarvan één omringd door een slang. Het is bekend dat in de heiligdommen van de genezende god Asclepius de incubatieritus werd uitgevoerd, een therapeutische slaap bij de tempel, en dat de slang een heilig dier was van de god. Hoewel we nu zeker weten dat een tempel van Asclepius bestond sinds ten minste de 2e eeuw v.Chr., zijn er geen zekere sporen van een oudere Punische tempel. Als die er was, was die waarschijnlijk gewijd aan Eshmun, een godheid die geassocieerd wordt met genezing.

10 De kerk van Sint Efisio in Nora

Buiten het archeologisch gebied, op het strand van Nora, staat het mooie romaanse kerkje uit de 11e eeuw, gebouwd op de plaats van het martelaarschap van Sint Efisio. Sardinië is bijzonder toegewijd aan Efisio sinds 1656, toen de gemeente Cagliari de bescherming van de heilige inriep om de stad te bevrijden van een vreselijke pest. Sindsdien wordt op 1 mei elk jaar het beeld van de heilige in processie gedragen van de gelijknamige kerk in Cagliari naar Nora.

De pelgrimstocht duurt vier dagen, twee heen en twee terug, en wordt zeer druk en intens beleefd door de hele Sardijnse bevolking. De kerk van Nora is deels gebouwd met stenen hergebruikt uit het archeologisch gebied. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er Romeinse inscripties of Punische steles te zien zijn aan de gevel of in de binnenmuren.

11 Handige informatie over het archeologisch gebied van Nora

Het archeologisch gebied van Nora ligt in de gemeente Pula, iets meer dan dertig kilometer van Cagliari. Het is gemakkelijk bereikbaar vanuit de stad met de auto of met lijnbussen en ligt op korte afstand van toeristische plaatsen aan de zuidwestkust van Sardinië (Santa Margherita di Pula en Chia). Een rondleiding is verplicht. Het ticket omvat ook de toegang tot het Archeologisch Museum Patroni in Pula.

Voor natuurliefhebbers ligt op zeer korte afstand van de opgravingen het lagunepark “Laguna di Nora”, waar begeleide kano-excursies mogelijk zijn en het Centrum voor het herstel van walvisachtigen en zeeschildpadden bezocht kan worden.

12 Nora in het Archeologisch Museum van Cagliari

Wie zijn kennis over Nora wil vervolledigen, kan in het Archeologisch Museum van Cagliari een selectie van zeer belangrijke vondsten vinden. De meest bekende is waarschijnlijk de Fenicische stele uit de 8e eeuw v.Chr. met de oudst geregistreerde schriftelijke vermelding van het woord Sardinië, in de vorm shrdn. Onder de inscripties wordt ook de inscriptie van de quattuorvir Quinto Minucio Pio getoond, afkomstig van het forum, die Nora de juridische status van municipium, dat wil zeggen een stad met Romeins recht, toekent.

Verder zijn er ook de votieve beeldjes uit de tempel van Asclepius en enkele begrafenisvondsten met kostbare voorwerpen te zien, waaronder Attische keramiek.