De Val d’Orcia is een Toscaans gebied in de provincie Siena. Het landschap wordt gekenmerkt door kegelvormige heuvels, verfraaid met cipressen, waarop vaak een versterkt dorpje ligt. Het huidige Val d’Orcia is als een foto van het ideale plattelandslandschap uit de renaissance: om deze reden werd het in 2004 door UNESCO op de Werelderfgoedlijst geplaatst.
Het renaissancelandschap van de Val d’Orcia
De transformatie van het Val d’Orcia-gebied begon in de 15e eeuw. Vanaf dat moment investeerden lokale kooplieden en bankiers in de landbouwontwikkeling van het gebied, zodat het productief werd en rijkdom creëerde. De verandering vond plaats volgens een typisch renaissancistische mentaliteit, namelijk met het zeer rationele doel van winstgevendheid, maar zonder het esthetische aspect te verwaarlozen.
Het waren de lokale ondernemers zelf die de oprichting van dorpjes, forten en kloosters promootten, die het gebied tot op de dag van vandaag pittoresk sieren. Zij gaven ook talloze schilderijen in opdracht aan kunstenaars van de Sienese school die het beeld van de regio vierden, waarbij ze de vervulling van renaissancistische utopieën over de ideale plaatsen toonden. Zo werd de Val d’Orcia het voorbeeld voor andere intellectuelen, kunstenaars en politici uit die tijd van goed landschapsbestuur, waar de mens productief in harmonie met de natuur leeft.
Na de Renaissance volgde een geleidelijke economische achteruitgang van het gebied. Dit zorgde ervoor dat de Val d’Orcia nooit een buitensporige agrarische of industriële ontwikkeling heeft gekend, waardoor het landschap in wezen onveranderd bleef ten opzichte van de 15e-16e eeuw. Met het besef van deze rijkdom volgden beschermingen, eerst met de oprichting van het Lokale Beschermde Natuurlijke Gebied Val d’Orcia, en uiteindelijk de definitieve erkenning door UNESCO.
Slow tourism in Val d’Orcia
Een van de meest fascinerende manieren om de Val d’Orcia te ontdekken is met slow tourism. Fietstochten, wandelingen of reizen met een stoomtrein bieden de mogelijkheid om het prachtige landschap op een authentieke manier te ervaren.
In Val d’Orcia vindt de Eroica plaats, de niet-competitieve fietstocht die het wielrennen van weleer herdenkt. De Eroica is een cult-evenement voor liefhebbers van vintage fietsen en het is erg moeilijk om eraan deel te nemen, omdat de plekken in recordtijd worden gereserveerd door enthousiastelingen van over de hele wereld. Maar het hele jaar door blijven de onverharde paden open en kunnen ze per fiets of motor worden afgelegd.
De Via Francigena loopt door de Val d’Orcia, het oude pelgrimspad dat sinds de Middeleeuwen de twee belangrijkste pelgrimsoorden van Europa verbond: Rome en Canterbury. Siena lag op de route en dit bevorderde de stedelijke en demografische ontwikkeling in de late middeleeuwen. Vanuit Siena gaat de weg naar San Quirico d’Orcia en van daaruit doorkruist het de Val d’Orcia tot aan Acquapendente, waar de route aansluit op de Via Cassia. De Via Francigena afleggen is niet alleen een wandelervaring, maar ook spiritueel: langs het pad treft men kloosters, plattelandskerken en altaren die door de eeuwen heen pelgrims hebben begeleid en geleid.
Een andere alternatieve manier om van het prachtige landschap van de Val d’Orcia te genieten is met de historische spoorlijn Asciano-Monte Antico. Deze lijn, geopend tussen 1865 en 1872, werd na de Tweede Wereldoorlog verlaten en recentelijk herontdekt en gepromoot door de Stichting Spoorwegen. De 51 km, zonder haast afgelegd door stoomtreinen, maken het mogelijk stukjes landschap te ontdekken die anders onbereikbaar zouden zijn.
De dorpjes van de Val d’Orcia
De Val d’Orcia behoort tot vijf gemeenten: Pienza, Montalcino, San Quirico d’Orcia, Radicofani en Castiglione d’Orcia. Het zijn kleine centra die op panoramische heuvels liggen, waarvandaan men het mooie landschap kan bewonderen. Door de straatjes van deze dorpjes slenteren, op zoek naar de talloze kunstschatten die ze herbergen, is een echte uitnodiging tot schoonheid.
Pienza is zelf een UNESCO Werelderfgoed. De stedelijke indeling werd in opdracht van Paus Pius II, naar wie het is genoemd, gegeven aan Bernardo Rossellino, een architect en leerling van Leon Battista Alberti. Daarom is het ontworpen volgens de criteria van de ideale renaissancestad, waarvan Alberti de belangrijkste theoreticus was. Een curiositeit: in het gemeentelijke gebied van Pienza staat de Quercia delle Checche, een monumentale eik van 300 jaar oud, de eerste die de erkenning van groen monument van Italië ontving van het MIBACT.
Montalcino, bekend om de productie van de beroemde wijn Brunello, wordt volledig omsloten door muren die culmineren in het perfecte middeleeuwse kasteel, dat ook het decor is van het jaarlijkse Jazz and Wine Festival. Halverwege tussen deze twee plaatsen ligt San Quirico d’Orcia, een dorpje naast de Via Francigena. Aan de ingang ligt een prachtige laan van cipressen, een van de meest iconische plekken van dit gebied.
Ook Radicofani wordt doorkruist door de Via Francigena en wordt gedomineerd door een imposant fort, zichtbaar vanaf kilometers afstand. In de Romaanse kerk van San Pietro is een rijke collectie artistieke terracotta’s van Andrea Della Robbia te bewonderen. In Castiglione d’Orcia vindt het karakteristieke Palio del Boscaiolo plaats, waarbij vertegenwoordigers van dit traditionele beroep strijden in behendigheidswedstrijden in houtbewerking. Tot slot verdienen ook de kleine dorpjes Contignano, Bagno Vignoni, Campiglia d’Orcia, Monticchiello en Bagni San Filippo, die bestuurlijk gezien deel uitmaken van deze gemeenten, een bezoek.
De Val d’Orcia als inspiratiebron
Het landschap van de Val d’Orcia, met zijn natuur en pittoreske dorpjes, was eeuwenlang een bron van inspiratie, beginnend met de 15e- en 16e-eeuwse afbeeldingen door schilders van de Sienese school die het landschaps- en stedelijk ontwerp van andere delen van Toscane en Midden-Italië in dezelfde periode beïnvloedden. In latere eeuwen veranderde het type inspiratie: in de 18e en 19e eeuw kon de Val d’Orcia worden bezocht tijdens de Grand Tour, waarbij men enkele maanden aan Toscane wijdde om de renaissancekunst en -cultuur te ontdekken.
In recentere tijden is de Val d’Orcia een inspiratiebron geweest voor talloze fotografen, schrijvers en filmregisseurs. De lijst van Italiaanse en buitenlandse films die hier zijn opgenomen is lang. Enkele van de bekendste zijn: Il Gladiatore van Ridley Scott, De patiënt van Anthony Minghella, Broeder Zon, Zus Luna en Romeo en Julia, beide van Franco Zeffirelli, en Nostalghia van Andrej Tarkovskij.
Waar eten in Val d’Orcia
De Val d’Orcia is dankzij de buitengewone verscheidenheid aan smaken van zijn typische gerechten, voedsel en wijnen een perfecte bestemming voor liefhebbers van wijn- en gastronomie. Sommige producten hebben een zeer oude geschiedenis die teruggaat tot de tijd van de Romeinen of zelfs de Etrusken.
Zo is er bijvoorbeeld de pecorino van Pienza, waarvan ook Lorenzo de Magnifiek een groot liefhebber was. Bij een bezoek aan Pienza is het de moeite waard om te stoppen bij een van de verschillende winkeltjes langs de Corso Rossellino om de verschillende soorten van deze bijzondere kaas te proeven. Afgezien van verschillende rijpingsgraden (van anderhalve maand tot 24 maanden), zijn er varianten die extra nuances aan de smaak toevoegen: pecorini met een oranje/roodachtige korst worden bijvoorbeeld ingewreven met tomaat en olijfolie vóór de rijping; sommige worden in bladeren gewikkeld, anderen ingewreven met wijnmost.
De verse pasta die typisch is voor de Val d’Orcia zijn pici, dikke spaghetti-achtige slierten met een onregelmatige vorm. De eenvoudigste zijn alleen gemaakt van bloem en water, maar er bestaan ook varianten met ei of spinazie. De meest typische bijgerechten van pici zijn aglione (een tomatensaus met veel knoflook), kaas en peper, met eekhoorntjesbrood of een wildragout, bijvoorbeeld van wild zwijn of haas. De salami’s van de Cinta Senese DOP zijn ook onmisbaar; ze worden geproduceerd van varkens die in het wild worden gehouden. Naast de uitzonderlijke smaak zijn deze salami’s doorgaans minder vet dan gewone varkenssalami’s.
Al dit smakelijke eten verdient het om vergezeld te worden door wijnen met veel karakter, die tegelijkertijd de smaken versterken. De bekendste wijnen uit de regio zijn rood en gebaseerd op sangiovese-druiven. De waarschijnlijk bekendste is de hoogwaardige Brunello di Montalcino, gemaakt van 100% sangiovese. Kleinere, maar nog steeds overheersende percentages kenmerken de Nobile di Montepulciano en de Orcia, de wijn met de meest recente DOC-onderscheiding.
Waar slapen in Val d’Orcia
Een vakantie in de Val d’Orcia is een bron van inspiratie voor iedereen, vooral als je kiest voor authentieke accommodaties. Je kunt verblijven in het hart van een van de middeleeuwse dorpjes, in een van de vele historische paleizen die zijn omgebouwd tot bed & breakfast. Reist men in een groep, dan kan een landhuis worden gehuurd. Ook hier is het aanbod zeer divers, van eenvoudige maar comfortabele accommodaties tot prachtige historische villa’s met zwembad.
Voor wie de essentie van de Val d’Orcia wil ervaren te midden van discreet luxe, is het ideale verblijf het Hotel Fonteverde in San Casciano dei Bagni. Het hotel is gebouwd rond een renaissanceportiek in opdracht van hertog Ferdinando I de’ Medici. De infinity pools van de spa, gevoed door een nabijgelegen thermale bron die al bekend was bij de Etrusken, maken het mogelijk om te ontspannen en te profiteren van de voordelen van zwavelhoudend water terwijl je geniet van het landschap van de Val d’Orcia. En niet minder belangrijk, de culinaire voorstellen van de restaurants variëren van traditionele Toscaanse gerechten tot lichtere en evenwichtige maaltijden die smaak met welzijn combineren. Want ook de goede keuken is een bron van inspiratie.
