In het collectieve geheugen wordt het Carnaval van Venetië vaak geassocieerd met de pracht en de uitspattingen van de 17e en 18e eeuw, mede dankzij de beroemde schilderijen van Francesco Guardi en Pietro Longhi, naast de theaterstukken van Carlo Goldoni en de geschriften van Giacomo Casanova. In werkelijkheid is de 16e-17e eeuw slechts een moment in de lange en complexe geschiedenis van het Carnaval van Venetië, tegenwoordig wellicht het bekendste en meest spectaculaire feest van de lagunestad, die in 2022 1600 jaar bestaat.
Ritueel van de Serenissima
Aan het einde van de 11e eeuw verschenen, werd het Venetiaanse carnaval al snel een van de sleutelmomenten van een belangrijk ritueel om het politieke en economische succes van de Serenissima te vieren; zijn feestelijke en ceremoniële dimensie werd in de loop van de tijd steeds verfijnder om in de 18e eeuw uit te groeien tot hét symbool van stedelijke carnavalsfeesten in heel Europa. Door de eeuwen heen bleef niemand immuun voor de veranderlijke charme en het mysterie van het millennia-oude Venetiaanse carnaval, zeker niet professor Gilles Bertrand, gewoon hoogleraar moderne geschiedenis aan de Université Grenoble Alpes en een van de grootste experts op het gebied van de geschiedenis van het Carnaval van Venetië.
Hoewel de etymologie, het Latijnse “carnem levare” oftewel “zich ontdoen van vlees“, christelijke oorsprong heeft, verwijzen de wortels van de carnavals traditie naar nog oudere tijden, waarin de overgang van winter naar lente werd gevierd. Al de dionysische cultussen in het Oude Griekenland en de Saturnalia in de Romeinse tijd verwezen naar een periode van het jaar waarin het toegestaan was om de strikte sociale orde te doorbreken.
Vroege bewijzen
De eerste vermelding van het carnaval in Venetië is een document van doge Vitale Falier uit 1094, waarin sprake is van openbare vermakelijkheden, terwijl in 1296 de dag voor de Vastentijd officieel door een edict van de Senaat van de Republiek Serenissima werd uitgeroepen tot een openbare feestdag. Echter, de documenten uit de middeleeuwen zijn niet talrijk, en het lijkt erop dat het carnaval van Venetië tot de 13e eeuw sterk leek op dat van andere steden rond de Middellandse Zee. In die tijd duurde het feest zes weken, van 26 december tot Aswoensdag, hoewel de festiviteiten soms al in de eerste dagen van oktober begonnen.
Het carnaval van Venetië tussen de wijken
Pas vanaf de 14e eeuw begint men met de uitwerking van een echt Venetiaans carnaval, ingebed in een duidelijk politiek en economisch kader. “Naast de religieuze dimensie”, legt professor Bertrand uit, “had het carnaval minstens twee andere functies. Een daarvan was politiek: reeds sinds de Middeleeuwen diende het carnaval om de verbondenheid en cohesie van de bevolking in de wijken te versterken, door herinneringen op te roepen aan historische of legendarische gebeurtenissen die de successen en de geleidelijke uitbreiding van het gezag van de Republiek weerspiegelden. Maar er was ook een economische overlevingsdimensie, gekoppeld aan het vermogen zich te presenteren als een luxueuze en aantrekkelijke stad waar mensen uit heel Europa naartoe kwamen. Deze derde functie, zou je kunnen zeggen, ontstond vanaf het begin van de moderne tijd, dat wil zeggen de 16e eeuw, in het tijdperk van Titiaan en Veronese, tot het einde van de Republiek in 1797. Deze betekenis won aan belang toen het economische en diplomatieke prestige van Venetië, op zijn hoogtepunt in de 14e en 15e eeuw, begon te verzwakken. Venetië probeerde zich toen te handhaven als een prestigieuze, rijke en oogverblindende hoofdstad in de ogen van vorsten, aristocraten, kooplieden en kunstenaars uit heel Europa.”
Vermaak voor alle sociale klassen
Het carnaval van Venetië was en is een moment van vermaak voor alle sociale lagen, zowel voor de gewone bevolking als de adel, hoewel bepaalde onderscheidingen bleven gelden. “Iedereen vermaakte zich”, vertelt professor Bertrand, “en bij sommige carnavalspektakels, zoals de regatta’s, de stierenjachten of het veterdinsdagfeest, konden volk en adel samenkomen. Iedereen kon elkaar tegenkomen op Campo Santo Stefano of op het San Marcoplein. Maar er bestond eigenlijk een ware scheiding, zelfs bij die gelegenheden. Met de praktijk van het liston stelden de edelen zich openlijk tentoon, om hun verschil met het gewone volk duidelijk te maken. Zelfs het verkleed gaan in bauta maakte de verschillen niet ongedaan, omdat de kwaliteit van kantwerk of de wijze waarop de driedeelige hoed werd gedragen, ook herkenningssignalen waren. Voor het volk, vooral in de moderne tijd en misschien nog meer in de 19e eeuw, was het carnaval een tijd van lekkers en genietingen, terwijl de angst voor de menigte de adel ertoe bracht naar hun buitenverblijven buiten Venetië te trekken om het lawaai te vermijden.”
Veranderingen van het Carnaval van Venetië door de eeuwen heen
De carnavalsvieringen in Venetië ondergingen in de loop der eeuwen ingrijpende veranderingen en bestonden uit talloze evenementen, sommige verfijnder, andere populairder. “Sommige spelen, rituelen en vieringen die tijdens de middeleeuwen erg populair waren bij het volk verdwenen geleidelijk omdat ze als te gewelddadig werden beschouwd. Ten eerste verwierf halverwege de 16e eeuw een verfijnder carnaval bekendheid, met hogere eisen aan kostuums en verkleedpartijen, meer gecontroleerd door de overheid, met enerzijds besloten feesten gescheiden van de volksfeesten en anderzijds collectieve vieringen die Venetiërs en buitenlanders moesten imponeren, spelend met de pracht en grandeur van de locaties, met name het San Marcoplein en het Canal Grande. Ten tweede had de militaire en beschermende functie tegen vijandige natuurlijke elementen tot acrobatische oefeningen of gevechten tussen jeugdgroepen of met dieren geleid: de overheid probeerde deze te behouden om het volk te behagen, maar ze werden geleidelijk afgeschaft.”
Sommige carnavalsevenementen van Venetië verdwijnen
Onder de evenementen die verdwenen waren ook de vuistgevechten tussen Castellani en Nicolotti, afgeschaft in 1705, de stierenjachten (1802) en in 1816 de volksvoorstelling van de Krachten van Hercules met menselijke piramides op het Piazzetta San Marco. Helaas werd met de val van de Serenissima en de Franse en Oostenrijkse bezetting in 1797 de eeuwenoude traditie van het carnaval in Venetië stopgezet uit angst voor opstanden en volkswanord. “De noodzaak voor Venetië om zich aan heel Europa als mooi te presenteren verdwijnt”, zegt professor Bertrand, “en om het carnaval te gebruiken als etalage die liet zien dat de stad onafhankelijk, rijk en weelderig bleef zoals in de tijden dat het de Middellandse Zee domineerde, in de 14e en 15e eeuw. Bovendien brachten de Fransen een typisch revolutionair wantrouwen mee tegen maskers en verkleedpartijen; daarna volgde de wens van de Oostenrijkers om deze oude hoofdstad te herstructureren tot een gewone provinciale hoofdplaats. Weinig theaters, weinig vermaak: het carnaval verdween eerst, daarna tijdens en na het Napoleontische tijdperk, en onder het tweede Oostenrijkse bewind werden de festiviteiten beperkt tot het openen van theaters, wat bals, regatta’s en straatmaskerades, tot de volledige verdwijning van openbare manifestaties bij de Italiaanse eenwording. Jarenlang bleef het carnaval vooral nostalgische feesten in privépaleizen en met deelname van kunstenaars. Alleen op de eilanden van de Venetiaanse lagune, zoals Murano en Burano, gingen de festiviteiten door, met behoud van kracht en vrolijkheid.”
Het Carnaval van Venetië vandaag
Feest van de Maria’s en de Engelvlucht
De heropleving van deze millennia-oude traditie kwam bijna twee eeuwen later, in 1979, op initiatief van de gemeente Venetië en enkele stedelijke verenigingen. Maskers, kostuums, optochten, dansen: het carnaval van Venetië, tegenwoordig elk jaar gevierd in de tien dagen voorafgaand aan de vastentijd, is voor een groot deel geïnspireerd door de barokke sferen van de 17e eeuw, naast de pracht van de 18e eeuw. Vaak gedecoreerd en gewijd aan een centraal thema, zijn de nieuwe edities van het carnaval ook verrijkt met talrijke evenementen geïnspireerd door de geschiedenis en tradities van de lagunestad, zoals het Feest van de Maria’s en de Engelvlucht.
