Napels ondergronds, een bezoek aan de ondergrond van de stad

Napels ondergronds heeft een geschiedenis die eeuwen geleden begon, laten we die samen ontdekken.

Geschiedenis van Napels ondergronds

In 1787 schreef Goethe tijdens zijn reis door Italië over Napels: “… onder de zuiverste hemel, de meest onstabiele grond”, verwijzend naar de dynamische Vesuvius in het oosten en de intense vulkanische activiteit van de vele kleine vulkanen in de Phlegraeïsche Velden in het westen. Als de schrijver de ondergrond van Napels had bezocht, zou hij de stad wellicht hebben beschreven als een ware “Gouda-kaas”, vol tunnels en ondergrondse gangetjes, oude aquaducten, enorme reservoirs en talloze tufsteengroeven.

Een ingenieur van de gemeente Napels, Guglielmo Melisurgo, liep in 1889 alle holtes na die gebruikt werden voor het stadswaterleidingnetwerk en telde meer dan vijfduizend grotten en tweeduizend putten; sinds die expeditie is minder dan 50% van de Napolitaanse ondergrond onderzocht, met een totaal van 638.000 vierkante meter groeven, kanalen, reservoirs en leidingen uit de Griekse en Romeinse tijd.

Het is onbekend wie deze holtes begon te graven, al dateren de oudste gegevens uit de tijd van de Cimmeriërs, vaardige mijnwerkers uit de Kaukasus die in de 8e eeuw v.Chr. de regio bevolkten; Plinius de Oudere en andere auteurs vertellen dat de Cimmeriërs dicht bij Napels woonden, aan de oevers van het Avernusmeer, in grotten en ondergrondse woningen genaamd argillae, en leefden van hun mijnopbrengsten. De geograaf Strabo verwijst naar de Eumeliden, een volk dat in Neapolis woonde en zich bezighield met mijnen en graven.

Alle holtes van Napels ondergronds dateren uit zeer oude tijden en zijn door mensen gecreëerd voor het winnen van de “gele Napolitaanse tufsteen”, een uitstekende bouwsteen. Hoewel vele gangen catacomben, heidense holen of aquaducten werden, werden de grote holtes gebruikt als regenwaterreservoirs en graanschuren.

Napels ondergronds van de Tweede Wereldoorlog tot heden

Tijdens de laatste wereldoorlog werd Napels ondergronds een enorme en effectieve schuilkelder tegen luchtaanvallen, uitgerust met sanitaire voorzieningen en elektrische verlichting. Al 3000 jaar en tot de introductie van gewapend beton was tufsteen het bouwmateriaal voor Napolitaanse huizen. Misschien werden de Grieken, die hier hun oude Neapolis stichtten, juist aangetrokken door de gele rotsen van de berg Echia, een kleine uitgedoofde vulkaan achter het huidige Piazza Plebiscito, want volgens veel archeologen werd de tufsteen voor het bouwen van de citadel op het nabijgelegen eiland Megaride uit die berg gewonnen.

Op 31 december 1897 waren er maar liefst 69 actieve groeves met bijna 2000 arbeiders betrokken bij de winning. Terwijl het volume aan lege ruimten ondergronds in de loop der eeuwen groeide, ontwikkelde zich aan de oppervlakte een stad, met palazzi en kastelen. Enkele indrukwekkende voorbeelden van Napolitaanse architectuur met gele tufsteen zijn het Castel dell’Ovo op het eilandje Megaride, het Castel Sant’Elmo uit 1329 op de San Martino heuvel, en het 17e-eeuwse Palazzo di Donn’Anna aan zee in Posillipo. Overal in de stad zijn tufstenen huizen en paleizen en is er een groeiende belangstelling voor het behoud van gebouwen van dit materiaal.

In 1997 organiseerde Jean-Nöel Schifano, directeur van het Institut Français Grenoble, na het restaureren van de volledig uit tufsteen bestaande gevel van zijn instituut een groot feest om de culturele waarde van deze Napolitaanse steen te benadrukken: met het “Babà-Tufo” feest bracht de excentrieke directeur de twee belangrijkste elementen van de stad samen, de tufsteen en de babà (een beroemde Napolitaanse lekkernij), in een geestig en krachtig concept.

Napels is dus gebouwd uit dezelfde steen als die van haar ondergrond, een “geologische continuïteit” die misschien uniek is in de wereld: de fundamenten van de gebouwen rusten vaak direct op de tufsteenlagen eronder. Deze bouwpraktijk zou, volgens sommigen, de stad elastischer hebben gemaakt en haar beschermd tegen vele aardbevingen doorheen de eeuwen, terwijl de ondergrondse holtes de destructieve seismische golven helpen dempen.

Tufsteenwinning in de ondergrond van Napels

In de laatste eeuwen zijn enkele veranderingen waargenomen in de interne architectuur van de groeves: de oudste, beschouwd als de veiligste, hebben een isosceles trapeziumvorm, terwijl die uit de 19e eeuw elliptisch zijn. Deze nieuwe vorm maakte de groeve minder stabiel, zoals aangetoond door vele gedeeltelijke instortingen van het gewelf, maar maakte het mogelijk meer materiaal te winnen.

De techniek om tufsteen uit te winnen is in deze drie millennia in hoofdlijnen ongewijzigd gebleven, hoewel de vooruitgang in metallurgie nieuwe werktuigen bracht. De graaf- en snijgereedschappen zijn hetzelfde gebleven als vroeger: de rechte houweel om blokken steen los te maken, de ijzeren paal en wig om de steenwand los te maken, en de bijlvormige hamer om het blok in kleinere regelmatige stukken te breken, zijn altijd de enige middelen geweest voor de winning.

In de stad bevond 75% van de groeves zich ondergronds; via trappen of putten werd het tufsteenbed bereikt. Men groef drie tot vier meter diep in de pyroclastische lagen om solide steunwanden te creëren rondom de opening, daarna werd de eerste kamer tot de gewenste diepte uitgegraven; van daar vertrokken verschillende galerijen naar andere tufsteenlagen. Via een netwerk van gangen en tunnels bereikten arbeiders andere grote holtes waar het bouwmateriaal werd gewonnen. Wie goed kijkt ziet in de glad gemaakte verticale wanden kleine gaatjes op 20 centimeter van elkaar in één lijn: dat zijn de “grappiate”, stoepjes die ervaren arbeiders in staat stelden omhoog tot 20 meter te werken, soms zelfs tegenhangers in. Ware “free-climbers” uit de oudheid die met de hand meer dan 8 miljoen kubieke meter lege ruimte creëerden in de onderzochte ondergrond. Dankzij hun werk konden eerst de Grieken en later de Romeinen de ondergrondse aquaducten Bolla en Claudio (de laatste zelfs onder druk) aanleggen, een verfijnd waterdistributiesysteem dat de stad 2300 jaar van water voorzag tot 1883.

Napels ondergronds: de route en tips

De excursie is een reis door 2400 jaar geschiedenis, van de Griekse tot de moderne tijd, op 40 meter diepte tussen tunnels en reservoirs. Tijdens de excursie worden, naast de restanten van het oude Grieks-Romeinse aquaduct en de luchtschuilkelders uit de Tweede Wereldoorlog, ook het Oorlogsmuseum, de Hypogea-tuin, en het seismisch station “Arianna” bezocht. Bovendien is het mogelijk gratis de restanten van het oude Grieks-Romeinse theater te bezoeken, toegankelijk via privéterrein.

Het wordt aangeraden comfortabele schoenen en in de zomer een trui te dragen. Smalle doorgangen, zoals tunnels, zijn optioneel.

Napels ondergronds openingstijden

Er zijn verschillende mogelijkheden om Napels ondergronds te bezoeken, maar de hoofdingang van de officiële route is aan Piazza San Gaetano 68 (vlakbij Via dei Tribunali, in het centrum van Napels). De rondleiding duurt ongeveer 2 uur en wordt geleid door gediplomeerde gidsen die meerdere talen spreken en grondige kennis van de Napolitaanse ondergrond hebben.

Rondleidingen in het Italiaans:
10:00-11:00-12:00-13:00 – 14:00-15:00-16:00 – 17:00-18:00
(donderdag 21:00 alleen op reservering met minimaal 10 personen)
Rondleidingen in het Engels:
10:00-12:00-14:00-16:00-18:00
(donderdag 21:00 alleen op reservering met minimaal 10 personen)

Voor groepen onder de 10 personen is reserveren niet verplicht. Rondleidingen in andere talen, groepen of bezoeken buiten openingstijden alleen op reservering.

Openingstijden en reserveringen Napels Ondergronds entree voor scholen

Scholen kunnen rondleidingen boeken op andere tijden dan hierboven vermeld door een e-mail te sturen naar info@napolisotterranea.org of informatie aanvragen via telefoon op (+39) 081 296944; (+39) 081 0190933; (+39) 333 5849479; (+39) 349 1046436. Via mail of telefoon is het mogelijk om afspraken te maken met de verantwoordelijken voor schoolgroepen en introductielessen op de locatie, die desgewenst voorafgaand aan de excursie worden gegeven; tevens kan informatie worden verkregen over educatieve workshops.

Contactgegevens vereniging: Napels Ondergronds ticketkosten

Telefoon: (+39) 081 296944

Napels ondergronds prijzen

Kosten Napels ondergronds: Volwassenen: € 9,30; gereduceerd tarief: € 8,00; studenten en docenten: € 6,00; kinderen van 5 tot 10 jaar; gereduceerd met artecard; 10% korting.