In de achttiende eeuw gaf de Tonnara del Corvo werk aan veel mensen, maar na bijna een eeuw activiteit sloot het omdat het niet meer winstgevend was. Toch bleef de zee de lokale bevolking helpen en werkten de vissers lang door door goederen per boot van de ene haven naar de andere te vervoeren. De bouw van de spoorlijn bracht nog een harde klap toe aan de toch al kwetsbare economie van het dorp, maar opnieuw was de zee de hulpbron en dankzij de vangst van ansjovis en sardines is Castel di Tusa door de tijd heen gebleven. Op het strand dat altijd alleen netten van vissers en enkele vakantiegangers verwelkomde, stond ook een oud, verlaten gebouw. Na grondige renovatie werd dat gebouw een hotel, anders dan de anderen, uniek in Sicilië en misschien zelfs uniek ter wereld, het Art Hotel Atelier aan Zee. Sardines en ansjovis uit de mooie blauwe zee van Sicilië maakten toen plaats voor kwaliteits-toerisme, wat ruimte gaf aan een nieuwe en bloeiende economie met een grote ethische waarde, waarvan Kunst, met een hoofdletter A geschreven, de hoeksteen is. De maker van het ambitieuze project was Antonio Presti, een moderne Siciliaanse mecenas en ook kunstenaar. De keuze van de locatie was echter niet toevallig, want in Castel di Tusa stonden de cementfabriek en het familiebedrijf. Na de dood van zijn vader besloot de jonge Antonio, 29 jaar en student techniek, dat zijn toekomst niet in de wegconstructie lag maar in de kunst, waarmee hij een levenskeuze maakte die bijna een existentiële missie werd. “Ik wilde mijn leven niet aan geld wijden. Ik ontdekte kunst en de mogelijkheden die het mij kon bieden. Daarom nam ik dat geld [de erfenis van mijn vader, red.] en zette ik het in dienst van een ideaal.”
Het verhaal begint zo’n twintig jaar geleden. Op slechts enkele kilometers van zijn geboorteplaats sticht Antonio Presti ter nagedachtenis aan zijn vader het beeldenpark Fiumara d’Arte, dat nu een van de meest bezochte plekken in Sicilië is. Het artistieke project loopt langs de rivierbedding van de Tusa, inmiddels drooggevallen, die uit de bossen van de Madonie en de Nebrodi-bergen naar de zee stroomt. Tussen 1984 en 1990 creëerden belangrijke Italiaanse kunstenaars als Tano Festa, Pietro Consagra, Antonio di Palma, Italo Lanfredini, in opdracht van Presti enorme hedendaagse kunstwerken die de oude rivierbedding transformeerden tot een groot openluchtmuseum. Ondanks dat Presti een groot landeigenaar was, besloot hij de werken op staatsgrond te plaatsen omdat hij de staat, en dus het volk, deze nieuwe culturele rijkdom wilde schenken. Maar de Siciliaanse bureaucratie bleef zijn koers blindelings volgen en veroorzaakte zelfs verontwaardiging in de internationale kunstwereld. Presti werd aangeklaagd voor illegale bouwconstructies, onderging 8 rechtszaken en werd veroordeeld tot 15 dagen gevangenisstraf en de sloop van de illegale werken. Uiteindelijk sprak het Hof van Cassatie hem in 1990 van alle verantwoordelijkheid vrij en sinds 1991 maakt Fiumara d’Arte deel uit van het artistieke en culturele erfgoed van de staat.
Ondanks de juridische tegenslagen hield zijn enthousiasme voor kunst niet op. In Catania, aan de zuidkust van het eiland, opende Antonio Presti zijn achttiende-eeuwse woning voor jonge kunstenaars met de wens om ruimte terug te geven aan creativiteit en de bedoeling om de makers te bevrijden van economische beperkingen die steeds meer de kunstproductie beheersen. Kortom, een project bedacht voor het pure plezier van het creëren van kunst. De “Casa Stesicorea“, vernoemd naar het plein waaraan het licht, werd zo een echte smeltkroes van artistieke projecten, waarbij jaarlijks de ruimtes opnieuw worden ingericht en opengesteld voor het publiek voor een grote internationale kunstmanifestatie.
Het succes van het initiatief in Catania weerspiegelt dat van Castel di Tusa waar de eigenzinnige mecenas in de jaren ‘90 het hotel Atelier sul Mare realiseerde. Het idee is eenvoudig en tegelijk revolutionair: om kunst te waarderen is kijken alleen niet genoeg, je moet erin leven. “Het is geen wonder“, stelt Presti, “dat veel mensen hedendaagse kunst negeren, als zelfs bezoekers van tentoonstellingen maar een paar seconden voor elk schilderij, beeld of installatie staan“. Een eclectisch en voortdurend evoluerend project dat met perspectief- en kleurspellen en dankzij een slimme mix van oude materialen en moderne technologieën intieme reflectiesfeer creëert of juist een intens verheffen van de zintuigen. Creativiteit verandert een anonieme hotelkamer in een plek waar “je slaapt in een gedicht en wakker wordt in een kunstwerk“, waarbij de gast het kunstwerk complementeert en bijna een integraal onderdeel ervan wordt. Het hotelgebouw is drie verdiepingen hoog, wit, in mediterrane stijl, met buiten een enorme gouden Nike die lijkt het hele zij van het gebouw te dragen. De muren van de hal zijn behangen met kranten uit binnen- en buitenland die berichtten over de gerechtelijke gebeurtenissen van Fiumara d’Arte en de receptiebalie is een grote plaat ondersteund door twee stenen gebeeldhouwd door Bobo Otera. Boven prijkt de zin “Toegewijd aan schoonheid”, strijdkreet van Antonio Presti maar ook de herinnering aan een groot cultureel evenement dat Presti zelf in 1999 in Catania organiseerde, waarbij een monumentale kaars van 15 meter werd aangestoken, gemaakt door beeldhouwer Arnaldo Pomodoro samen met 15 studenten van de kunstacademie, ter ere van Sint Agatha, patrones van de stad. Het restaurant van het hotel kijkt uit over de zee en is een ware galerij van hedendaagse kunst met werken uit de privécollectie van de mecenas uit Tusa.
In totaal zijn er 40 kamers, waarvan de helft, hoewel standaard genoemd, is ingericht met sculpturen, schilderijen, keramiek en ander hedendaags kunstwerk.
En dan zijn er de 20 “kunstkamers”, allen verschillend, gemaakt door Italiaanse en buitenlandse kunstenaars met gerespecteerde reputatie: Danielle Mitterrand, Raoul Ruiz, Mauro Staccioli, Hidetoshi Nagasawa, Piero Dorazio, Graziano Marini, Agnese Purgatorio, Ute Pyka, Maurizio Mochetti en Adele Cambria, Cristina Bertelli, Mario Ceroli, Sislej Xhafa, Renato Curcio, Fabrizio Plessi, Paolo Icaro, Maria Lai, Luigi Mainolfi, Michele Canzoneri, Annalisa Furnari, Vincenzo Consolo, Dario Bellezza, Umberto Leone en Antonio Presti zelf.
Elke kamer heeft een suggestieve naam die het behandelde thema oproept: De Mond van de Waarheid, De Kamer van de Ontzegde Zee, Trinacria, Dromen tussen Tekens, Op een Papieren Boot Stap Ik In, De Toren van Sigismondo, Het Nest, De Kamer van Aarde en Vuur, Schaduwlijn, De Kamer van de Noodzakelijke Ritus, Mysterie voor de Maan, Hammam, De Kamer Zonder Nee, Energie, De Kamer van Waterdragers, De Kamer van de Profeet, De Kamer van het Schilderen.
Bij het maken van de kamers was er geen enkele inmenging van de opdrachtgever en alle kunstenaars gaven hun emoties weer in het werk met telkens verschillende stijlen die variëren van Japans minimalisme tot archaïsche Arabisch-Mediterrane vormen. Sommigen waren geïnspireerd door het drama La vida es sueño van Calderon de la Barca, anderen stelden vragen over de evolutie van het schrift, weer anderen brachten een hommage aan Sicilië en weer anderen kozen ervoor dichter en regisseur Pier Paolo Pasolini te herdenken. Daarom wordt aan elke gast de mogelijkheid gegeven om te kiezen waar hij logeert afhankelijk van zijn stemming en natuurlijk binnen de beschikbaarheid.
Over zijn kamer Mysterie voor de Maan zei Hidetoshi Nagasawa: “Ik stel me de hypothetische bezoeker voor die het Atelier binnenkomt, bij de receptie gaat, met de sleutel naar zijn kamer gaat en zich opsluit. Vanaf dat moment wordt die ruimte “zijn” ruimte, een levend museum om van te genieten. Niet een hotel met mooie kunstwerken, maar een plek waar mensen in het museum kunnen leven, een mensvriendelijk museum, met alle kunstwerken op menselijke maat. Wie wil kan een uur, twee dagen of een week in het werk leven: volgens mij is dat een unieke situatie“.
Kunst omwille van de Kunst is dus de leidraad die Antonio Presti al enkele jaren volgt om het onstuitbare verband tussen “kunst en business” in te dammen, maar ook om “toewijding aan schoonheid” eenvoudig onder het gewone volk te verspreiden.
Werkt het? In Castel di Tusa lijkt dat zeker zo te zijn.
