Het gebruik van ex-voto’s als dankbetuiging of om een genade te verzoeken gaat terug tot in de oudheid. In oude tijden, en ook daarna, was het oprichten van een heiligdom of tempel vaak een gevolg van een ontvangen genade; de Basiliek van S. Giovanni Evangelista in Ravenna bijvoorbeeld werd opgericht door Galla Placidia als dank voor het overleven samen met haar zoon van een storm die het schip waarop ze zich bevond trof tijdens een reis tussen Ravenna en Byzantium.
Ex-voto’s van terracotta of hout, gericht aan ook kleinere godheden zoals de godin Mefitis, worden vaak teruggevonden tijdens opgravingen van archeologische sites. In de Romeinse tijd, zoals getuigd door de grootste schrijvers uit die tijd – Vergilius, Cicero, Horatius of Tibullus -, was het voor zeelui gebruikelijk om geschilderde votiefplaatjes om de nek te hangen, gericht aan Isis, de godin die beschermde tegen stormen, of aan Neptunus, Castor en Pollux, beschermgodheden van de zeelieden. De plaatjes toonden de scène waarin ze een gevaar of storm hadden meegemaakt; er was ook een andere reden waarom men ermee rondliep om de ex-voto te tonen: men bedelde om te proberen ten minste een deel van de waarde van de tijdens de storm verloren gegane goederen terug te krijgen. Ex-voto’s waren veel in gebruik aan de Middellandse Zee en in het Nabije Oosten, maar het fenomeen is ook elders bekend, bijvoorbeeld in de gebieden grenzend aan Italië zoals Zwitserland, het voormalige Joegoslavië en Oostenrijk.
Het is opmerkelijk dat het vakmanschap van de votiefplaatjes die in Italië zijn geproduceerd vrij uniform is, ongeacht of ze in het noorden, het midden of het zuiden zijn gemaakt, alsof ze uit één werkplaats kwamen. De regels voor het vervaardigen van de votiefplaatjes worden vrij precies gevolgd, ook al valt deze vorm van expressie onder wat algemeen wordt omschreven als “volkskunst”. Het votiefplaatje is een ware schat aan informatie en via deze afbeeldingen is het bijvoorbeeld mogelijk de evolutie van onze scheepvaart te volgen; vanaf de 16e eeuw zien we dramatische gebeurtenissen afgebeeld zoals wervelwinden of hoge golven die tegen de kusten slaan, of piratenaanvallen waarbij schepen en bemanningen van allerlei soort betrokken zijn. Trabaccoli, galeien en galeassen, de zeilschepen uit de 17e eeuw, tartanes, Sorrentijnse polakschuiten en felucca’s zijn de schepen die in de afbeeldingen centraal staan; de boten worden weergegeven in allerlei vormen en met verschillende tuigages en zeilen, waarbij de vooruitgang in de scheepsbouw tot uitdrukking komt, tot aan de afbeelding van stoomschepen die botsen met zeilschepen, wat bijna de definitieve overgang aanduidt van traditionele naar “geautomatiseerde” navigatie.
De gebruikte techniek voor het maken van de votiefplaatjes is doorgaans olieverf op houten paneel; soms is aquarel op papier gezien, dat vervolgens op een paneel is geplakt. In de 18e eeuw werd doek veel gebruikt, terwijl sinds de vorige eeuw ook andere materialen zoals zink, karton, masoniet en glas zijn geïntroduceerd. De gevraagde of ontvangen genade wordt in twee of drie opeenvolgende scènes afgebeeld op dezelfde afbeelding, en de positie van de bemiddelde godheid – meestal de Madonna – bevindt zich altijd in het bovenste deel, soms in het midden maar vaker in een van de twee hoeken van het paneel; in de 16e en 17e eeuw werden de formules V.F.G.A of V.F.G.R., “Votum fecit et Gratiam Accepit of Recepit” meestal linksonder getekend en zo vaak herhaald als er genaden waren ontvangen. In latere eeuwen werd de afkorting P:G:R: of P.G.O., “per grazia ricevuta o ottenuta” gebruikt. Ex-voto’s zijn zelden gedateerd en nooit gesigneerd, maar zijn toch te classificeren aan de hand van de afgebeelde scenes: het soort kleding, architectuur, gangbare gebruiken in een bepaalde periode en de iconografie van de Madonna zijn de studie-elementen voor een correcte datering.
Ongetwijfeld zijn ex-voto’s de “thermometer” van de devotie voor een heilige in plaats van een andere: hoe meer votiefplaatjes verzameld worden in een kerk of heiligdom, hoe groter de volksdevotie voor die godheid aan wie de plaats is toegewijd; bijvoorbeeld in het Heiligdom van de Madonna dell’Arco worden duizenden ex-voto’s verzameld vanaf de 16e eeuw over uiteenlopende onderwerpen, van vulkaanuitbarstingen tot verkeersongelukken, van exorcisme tot simpele valpartijen. In het heiligdom is ook een aanzienlijk aantal zeelieden votiefplaatjes aanwezig die vaak in kapellen dichtbij de zee worden bewaard. In het mooie kerkje van Albori, een dorpje aan de Amalfikust, is er een overvloed aan ex-voto’s die betrekking hebben op de scheepvaart. Onder de mensen die ex-voto’s frequent en trouw gebruiken, vinden we zeker de bemanningsleden van schepen, verenigd in gevaar en isolement door een constant gevoel van angst en religiositeit; vaak opgelost met hulp van magie, de heilige, het wonder.
